لیشمانیازیس یا بیماری سالک، یک بیماری انگلی است که به واسطه انگل لیشمانیا ایجاد میشود. این انگل عمدتاً در پشههای خاکی آلوده زندگی میکند و انتقال این بیماری به انسان از طریق نیش پشه خاکی آلوده به انگل انجام میشود.
پشههای حامل این انگل عمدتاً در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری فعالیت دارند. اپیدمیهای جدی از بیماری سالک تاکنون در مناطقی از آسیا، شرق آفریقا و آمریکای جنوبی گزارش شده است.
مناطق آلوده به این بیماری عمدتاً مناطقی دورافتاده و ناپایدار هستند که دسترسی به خدمات درمانی محدود است. پزشکان بدون مرز بیماری سالک را یکی از خطرناکترین بیماریهای مناطق گرمسیری معرفی کردهاند که به ناچار به اندازه کافی به آن توجه نشده است. این سازمان همچنین این بیماری را پس از مالاریا به عنوان دومین بیماری انگلی مرگبار دنیا تشخیص داده است.
سالک چیست؟
فهرست مطالب
انواع بیماری سالک
بیماری سالک سه نوع دارد:
- سالک جلدی
- سالک احشایی
- سالک مخاطی – جلدی
بیماری سالک جلدی
بیماری سالک جلدی یا لیشمانیاز (Cutaneous Leishmaniasis) باعث ایجاد زخمهایی در پوست میشود و این نوع از بیماری به عنوان شایعترین شکل سالک شناخته میشود. به طور عمومی، این نوع از بیماری بدون درمان خاصی خود به خود بهبود مییابد، اما استفاده از درمان میتواند فرآیند بهبودی را تسریع کرده و از وقوع مشکلات و عوارض جانبی جلوگیری نماید.
بیماری سالک مخاطی – جلدی
نوع نادر سالک، به نام سالک جلدی – مخاطی (Mucocutaneous Leishmaniasis)، از طریق انگلی که باعث بروز سالک پوستی میشود، چندین ماه پس از بهبود زخم پوستی، ایجاد میشود.
در این نوع از سالک، انگلها وارد بینی، دهان و گلو میشوند و در این نواحی گسترش مییابند. نفوذ انگل به این نواحی باعث نابودی کامل یا جزئی غشای مخاطی در این نواحی میشود.
بیماری سالک احشایی
بیماری سالک احشایی، گاهی با نام بیماری سالک سیستماتیک یا کالا آزار (kala azar) شناخته میشود.
این نوع بیماری معمولاً دو تا هشت ماه پس از نیش پشه خاکی آلوده به انگل ایجاد میشود و منجر به تخریب کبد و طحال میشود. همچنین، این بیماری بر مغز، استخوان و سیستم ایمنی بدن تأثیر میگذارد. اگر این نوع بیماری درمان نشود، معمولاً با ویژگی کشندهاش شناخته میشود.
علت بیماری سالک چیست؟
بیماری سالک ناشی از انگل تک یاختهای از گونه لیشمانیا است. افراد با بیماری سالک به واسطه نیش پشههای خاکی آلوده به این انگل مبتلا میشوند. این انگل در داخل بدن پشه خاکی رشد و تکثیر میکند. این حشره بیشتر در مناطق مرطوب در فصلهای گرم سال و در شبها تا طلوع خورشید فعالیت میکند.
حیوانات اهلی، بهعنوان نمونه سگها، ممکن است به عنوان میزبان این انگل عمل کنند. در برخی موارد، چرخه انتقال انگل از حیوان به پشه خاکی و سپس به انسان اتفاق میافتد. انتقال این انگل از انسان به انسان نیز از طریق انتقال خون یا استفاده از سرنگهای آلوده مشترک امکانپذیر است. در برخی مناطق جهان، چرخه انتقال بیماری به صورت پیوسته از انسان به پشه خاکی و سپس دوباره به انسان میباشد.
عوامل ابتلا بیماری
عوامل ابتلا به بیماری سالک:
- موقعیت جغرافیایی: بیماری سالک در سرتاسر جهان، به استثنای استرالیا و قطب جنوب، گزارش شده است. حدود ۹۵ درصد موارد بیماری سالک جلدی در مناطق زیر اتفاق میافتد:
- آمریکای شمالی و جنوبی
- آسیای مرکزی
- حوزه مدیترانه
- خاورمیانه
- برزیل
- اتیوپی
- هندوستان
- کنیا
- سومالی
- سودان جنوبی
- سودان
- شرایط اجتماعی-اقتصادی: فقر به عنوان یک عامل تعیینکننده اصلی در ابتلا به بیماری سالک مطرح شده است. برخی از عوامل دیگر شامل:
- سو تغذیه
- قحطی
- کمبود منابع مالی
- مهاجرتهای عظیم
- شهرنشینی
- وضعیتهای اضطراری
- جنگ
- تغییرات محیطی و آب و هوایی
- دیگر بیماریها و عفونتها: افراد با سیستم ایمنی ضعیف، بیشتر در معرض ابتلا به بیماری سالک قرار دارند. ویروس اچ آی وی تأثیر بزرگی بر انتقال سالک دارد و افراد مبتلا به این ویروس در خطر ابتلا به بیماری سالک احشایی بیشتری هستند. همچنین، در مناطقی از اتیوپی تأیید شده است که ۳۵ درصد افراد مبتلا به بیماری سالک دارای عفونت همزمان با ویروس اچ آی وی هستند.
روش تشخیص سالک
تشخیص بیماری سالک از طریق نمونهبرداری انجام میشود. اگر اطمینان حاصل شود که از گزش حشره حامل بیماری آگاهی داریم، روش تشخیص بهطور آسانتر است. اما هنگامی که اطلاعاتی از گزش موجود نیست، پزشک ممکن است تست پوستی لیشمانین را اجرا کرده و از وجود بیماری اطمینان حاصل کند. نمونهبرداری از لایه زیرین زخم یا پوست اطراف زخم به منظور تشخیص بیماری انجام میشود.
چگونه از سالک جلوگیری کنیم
با توجه به عدم شناخت دارو یا واکسن مطمئن برای درمان یا جلوگیری از بیماری سالک، روش بهترین حفاظت از این بیماری، محافظت از خود در مقابل نیش پشههای خاکی است. پزشکان توصیه میکنند که اگر در مناطق آلوده به این انگل زندگی میکنید یا در آنجا کار میکنید، از حضور در فضاهای باز و خودداری از فعالیتها در ساعات بین غروب تا طلوع خورشید خودداری کنید. استفاده از لباسهای آستین بلند، شلوار و جوراب بلند، و دستکش توصیه میشود.
از اسپریها و مواد دافع حشرات موجود در داروخانه بر روی بدن و لباس استفاده کنید. حشرهکشها و مواد دفعکننده حشرات را میتوانید در محیطهای داخل خانه، بهویژه اطراف تختخواب، استفاده نمایید. تهویه مناسب در منازل و محل کار و استفاده از پشهبند در هنگام خواب، همچنین استفاده از تورهای بسیار ریز برای پنجرهها میتواند از ورود حشرات به داخل و انتقال بیماری جلوگیری نماید.
کلام آخر
سالک، یک بیماری انگلی خطرناک است که به طور عمده در نواحی گرمسیری و نیمهگرمسیری رواج دارد. این بیماری از انواع مختلفی برخوردار بوده و به صورت لکهها یا زخمهای پوستی، آسیب به اندامهای داخلی یا مشکلات مخاطی نمایان میشود. شدت بیماری و نوع آن ممکن است از حداقل تا شدید و حتی کشنده متغیر باشد. تشخیص به موقع و اجرای درمان کامل و مؤثر نقش حیاتی در مدیریت بیماری و بازگشت به سلامتی افراد دارد. افرادی که پیشتر تحت درمان بوده و از بیماری خود بهبود یافتهاند، در صورت دوباره آلودگی به انگل لیشمانیا ممکن است با بازگشت این بیماری مواجه شوند.
لینک های مفید:
